475th blog … open letter para sa mga sampid na tulad ko!

Pinga Parasapinga's photo.
Pinga Parasapinga's photo.
 
Pinga Parasapinga's photo.
Pinga Parasapinga's photo.Pinga Parasapinga's photo.
Pinga Parasapinga's photo.

agaw-buhay — naghihingalo, between life and death

anak-pawis — magsasaka; manggagawa farmer; laborer; blue-collar worker
anak-dalita — mahirap, poor
alilang-kanin — utusang walang sweldo, pagkain lang, house-help with no income, provided with food and shelter
balitang kutsero — hindi totoong balita, rumor, gossip, false story
balik-harap — mabuti sa harapan, taksil sa likuran double-faced person, one who betrays trust
bantay-salakay — taong nagbabait-baitan a person who pretends to be good, opportunist
bungang-araw — sakit sa balat prickly heat (literal=fruit of the sun)
balat-sibuyas — manipis, maramdamin a sensitive person (literal=onion-skinned)
balat-kalabaw — makapal, di agad tinatablan ng hiya one who is insensitive; with dense-face (literal=buffalo-skinned)
buto’t balat — payat na payat malnourished (literal=skin-and-bone)
tulak ng bibig — salita lamang, di tunay sa loob insincere words (literal=pushed-by-the-mouth)
dalawa ang bibig — mabunganga, madaldal nagger, talkative person (literal=two-mouthed)
halang ang bituka — salbahe, desperado, hindi nangingiming pumatay, a person with no moral compunction (literal=with a horizontal intestine)
mahapdi ang bituka — nagugutom, a hungry person (literal=sore intestine)
makapal ang bulsa — maraming pera rich, wealthy (literal = with a thick pocket)
butas ang bulsa — walang pera poor (literal=with a hole in the pocket)
sukat ang bulsa — marunong gumamit ng pera someone who knows his ability to pay
nagbabatak ng buto — nagtatrabaho ng higit sa kinakailangan one who works hard
matigas ang buto — malakas, a strong person
kidlat sa bilis — napakabilis, exceedingly fast
kusang palo — sariling sipag, initiative
mabigat ang kamay — tamad magtrabaho, a lazy person (literal=heavy-handed person)
magaan ang kamay — madaling manuntok, manapok, manakit, one who easily hits another person, easily provoked (literal=light-handed person)
mabilis ang kamay — mandurukot a snatcher, pickpocket (literal=fast-handed)
malikot ang kamay — kumukuha ng hindi kanya one who has the habit of stealing things (literal=listless hand)
di makabasag-pinggan — mahinhin a very demure, prim-and-proper person
di mahulugang-karayom — maraming tao overcrowded place (literal=where one cannot throw a pin)
pag-iisang dibdib — kasalwedding (literal=to be of one heart)
kabiyak ng dibdib — asawa spouse (literal=the other half of the heart)
daga sa dibdib — takot worry, fear (literal=mouse in the chest)
nagbukas ng dibdib — nagtapat na nais pakasalan ang kasintahan a man who proposed marriage (literal=opened his heart)
bulaklak ng dila — pagpapalabis sa katotohanan exaggeration (literal=flower of the tongue)
magdilang anghel — magkatotoo sana to wish that what has been said will come true
makati ang dila — madaldal, mapunahin talkative person (literal = one with itchy tongue)
matalas ang dila — masakit mangusap one who talks offensively (literal = sharp-tongued person)
maanghang ang dila — bastos magsalita a vulgar person (literal = spicy-tongued person)
matamis ang dila — mahusay mangusap, bolero a fast talker (literal = sweet-tongued person)
kaututang dila — katsismisan a gossip (literal = farting tongue)
sanga-sangang dila — sinungaling a liar
may krus ang dila — nakapanghihimatong one who could foretell an event
kumukulo ang dugo — naiinis, nasusuklam a person who hates somebody (literal=boiling blood)
magaan ang dugo — madaling makapalagayan ng loob a person with whom one gets along easily (literal=light-blood)
maitim ang dugo — salbahe, tampalasan an evil or bad person (literal=dark-blooded)
hampas-lupa — lagalag, busabos a bum person, without any goals in life
haligi ng tahanan — ama father (literal = post of the house)
ilaw ng tahanan — ina mother (literal = light of the house)
itaga sa bato — tandaan to remember (something) forever (literal = cast in stone)
isulat sa tubig — kalimutan to forget (something) forever (literal=write it on water)
makitid ang isip — mahinang umunawa, walang masyadong nalalaman someone incapable of understanding (literal=narrow-minded)
malawak ang isip — madaling umunawa, maraming nalalaman someone who easily understands (literal=broad-minded)
malakas ang loob — matapang a brave person (literal=strong-willed)
mahina ang loob — duwag a coward (literal=weak-willed)
mababa ang loob — maawain merciful person (literal=low-hearted)
masama ang loob — nagdaramdam a person with a grudge, painful or ill feelings against someone (literal=bad feelings)
mabigat ang loob — di-makagiliwan a person with whom one could not get along with
bukal sa loob — taos-puso, tapat a sincere person, or one who gives with a pure heart (literal=pure-hearted)
mahabang dulang — kasalan wedding
makalaglag-matsing — nakaka-akit enchanting look
makuskos-balungos — mareklamo, mahirap amuin, mahirap pasayahin hard to please, always complaining
mahaba ang buntot — laging nasusunod ang gusto, kulang sa palo, salbahe a person who is a spoiled brat
malapad ang papel — maraming kakilala na makapagbibigay ng tulong a person who is very influential
may magandang hinaharap — may magandang kinabukasan a person with a bright future
may sinasabi — mayaman, may likas na talino a wealthy person or a talented person
matalas ang mata — madaling makakita someone who could easily spot something (literal=sharp-eyed)
tatlo ang mata — maraming nakikita, mapaghanap ng mali a fault-finder, cynical person (literal=three-eyed person)
namuti ang mata — nainip sa kahihintay, matagal nang naghihintay a person who was stood up (literal=one whose eyes turned white)
matigas ang leeg — mapag-mataas, di namamansin snobbish person (literal=stiff-necked)
matigas ang katawan — tamad a lazy person (literal=stiff-bodied)
makapal ang palad — masipag a busy-body, industrious person (literal=thick-palmed)
maitim ang budhi — masamang tao, tuso an evil or bad person (literal=dark-souled)
mababaw ang luha — madaling umiyak emotional person (literal=tear-on-the-surface)
makapal ang mukha — di marunong mahiya a shameless person (literal= dense-faced)
manipis ang mukha — mahiyain a shy person (literal= thin-faced)
maaliwalas ang mukha — masayahin a joyful person (literal= bright-faced)
madilim ang mukha — taong simangot, problemado a problematic person (literal=dim-faced)
dalawa ang mukha — kabilanin, balik-harap a deceptive, two-faced person
nakahiga sa salapi/pera — mayaman rich, connotes someone who is spoiled by wealth
nagbibilang ng poste — walang trabaho someone who is jobless, literally counting posts
namamangka sa dalawang ilog — salawahan a person who is unfaithful
nagmumurang kamatis — matandang nag-aayos binata o dalaga an old man/woman insecure about his/her looks and dresses up like a young person
naniningalang-pugad — nanliligaw a man courting a woman
ningas-kugon — panandalian, di pang-matagalan something that is not permanent, usually connotes a behavior or action not meant to last
panis ang laway — taong di-palakibo a very quiet person
pagkagat ng dilim — pag lubog ng araw twilight
patay-gutom — matakaw glutton
pulot-gata — pagtatalik ng bagong kasal honeymoon
putok sa buho — anak sa labas an illegitimate child; out-of-wedlock child
makati ang paa — mahilig sa gala o lakad a person who is fond of going places (literal=itchy feet)
pantay ang mga paa — patay na one who just died (literal=level feet)
nagpupusa — nagsasabi ng mga kuwento ukol sa isang tao telling on somebody
saling-pusa — pansamantalang kasali sa laro o trabaho temporarily included in a game or work
sampid-bakod — nakikisunod, nakikikain, o nakikitira someone who is privileged to lodge and board in house for free
samaing palad — malas na tao an unfortunate person, unlucky person
sampay-bakod — taong nagpapanggap, hindi mapagkakatiwalaan ang sinasabi a false, pretentious person
takaw-tulog — mahilig matulog a lazy person who always wants to stay in bed
takipsilim — paglubog ng araw twilight
talusaling — manipis ang balat a very sensitive person
talusira — madaling magbago a person who easily changes
tawang-aso — nagmamayabang, nangmamaliit a person who sneers
matalas ang tainga — madaling makarinig one who easily hears the news (literal=sharp-eared)
maputi ang tainga — kuripot miser, scrooge (literal=white-eared)
nakapinid ang tainga — nagbibingi-bingihan one who plays deaf (literal=closed-eared)
taingang kawali — nagbibingi-bingihan one who plays deaf (literal=wok-eared: uses metaphor of the handle of a wok)
utang na loob — pasasalamat na hindi kayang bayaran ng ano pa man (as noun) debt of gratitude
matalas ang ulo — matalino bright, intelligent (literal=sharp-headed)
mahangin ang ulo — mayabang arrogant person (literal=air-headed)
malamig ang ulo — maganda ang sariling disposisyon in a good mood (literal=cool-headed)
mainit ang ulo — pangit ang disposisyon in a bad mood (literal=hot-headed)
lumaki ang ulo — yumabang someone who became proud, arrogant (literal=one whose head grew big)
matigas ang ulo — ayaw makinig sa pangaral o utos one who is stubborn (literal=hard-headed)
basag-ulo — gulo, away chaos, quarrel, fight (literal=break head)
may ipot sa ulo — taong pinagtaksilan ng asawa a person who has been cheated by his/her spouse (literal=one with shit on his/her head)
sira ang ulo/sira ang tuktok — taong maraming kalokohan ang nasa isip a crazy or foolish person
utak-biya — bobo, mahina ang ulo stupid, brainless (literal=fish-brained)
mat
,
pero ang mas lalong nakakaantig na salitang tagalog ay ang sampid, paano nagsimula ang sampid, ano ang tunay na kahulugan nito … ayon sa kaaalamang lihim na aking natuklasan mula sa mga nagkakaingin noong bata pa ako, ang sampid daw salitang mula sa kalimantan, borneo, pangalan diumano ito ng isang ilog doon na tinagurian ng mga katutubo na sampit at ang nagdala daw ng salitang sampit sa katagalugan ay ang mga kapangpangan. ayon sa kuwento ng mga kaingero na miembro daw ng magdiwang ng katipunan noong naglahong panahon, ang sampit ay naging sampid sa mga tagalog na nagkaroon ng ibang kahulugan sa kanila dahil sa ipinamalas na ugali ng bagong dating na mga kapangpangan mula sa borneo o saba na iba na rin ang pamamaraan ng pagsasalita o pagbigas ng mga salita matapos ang mahabang panahong pamamalagi sa saba noong ipinadala sila sa borneo ng mga maginoong tagalog bilang mga mandirigmang tagalog upang payapain ang mga nag-iiringang mga katutubo sa malayong pulo sa malayong timog … abangan ang karugtong .., manapok, manakit, one who easily hits another person, easily provoked(literal=tear-on-the-surface)

ayon naman sa kaaalamang lihim na aking natuklasan mula sa mga nagkakaingin noong bata pa ako, ang sampid daw salitang mula sa kalimantan, borneo, pangalan diumano ito ng isang ilog doon na tinagurian ng mga katutubo na sampit at ang nagdala daw ng salitang sampit sa katagalugan ay ang mga kapangpangan. ayon sa kuwento ng mga kaingero na miembro daw ng magdiwang ng katipunan noong naglahong panahon, ang sampit ay naging sampid sa mga tagalog na nagkaroon ng ibang kahulugan sa kanila dahil sa ipinamalas na ugali ng bagong dating na mga kapangpangan mula sa borneo o saba na iba na rin ang pamamaraan ng pagsasalita o pagbigas ng mga salita matapos ang mahabang panahong pamamalagi sa saba noong ipinadala sila sa borneo ng mga maginoong tagalog bilang mga mandirigmang tagalog upang payapain ang mga nag-iiringang mga katutubo sa malayong pulo sa malayong timog  ….

sakay ng kanilang mga balanghay, lumapag sila sa lawang maynila nz noon ay hindi pa bumubukas dahil naliligid pa ng mga tulay na bundok na paikot sa kamaynilaan na dumadaan sa kapasigan, kawit, bataan, bulakan pabalik sa lugar ng tundo, na ang daananang tinuran ang siyang tunay na daang-hari para sa mga mamamayang taga-ilog, pero nagduda pa ang mga tagalog sa tunay na pinagmulan ng mga kapangpangang iba na ang pananalita bagaman’t malalalim pa rin ang mga ginagamit nilang mga salitang tagalog pero nalimutan nila ang pagtatas ng titik ha ng baybaying tagalog, kaya sila ay itinaboy kasama ng mga bisayang muslim at mga intsik na pinahintulutang tumira sa mga baybayin ng ilog pasig, sa dakong patungo ngayon sa tarlac upang magkaroon ng hanapbuhay sa mga asyendang itinatag ng mga kastila at simbahang romano katoliko.

sila ang mga “sampid” na tinagurian ng mga taga-ilog na nag-ugat sa mas lumang salita na “sampid-bakod” na mga aliping sagigilid para sa mga kastila … pero ngayon, simple lang ang kahulugan ng sampid sa mga taga-ilog … iyan ay ang mga manugang na asawa ng mga anak na lalaki o babae,o mga bilas o hipag na hindi kadugo o kamag-anak man lang at karaniwang nakikira lamang sa bahay o looban ng isang mag-anak na magkakadugot  magkakalahi … malimit na bisayang muslim o kapangpangang intsik ang mga sampid na tinuran na ng magkaroon ng pagkakataong mamuhay sa isang tahanan o looban ay nagkaroon ng maling “sense of propriiety: at nagkaroon pa ng yabang sa sarili, naging mapagmataas at nagkaroon ng diwang paninira sa pamily o mag-anak na nagturing sa kanila bilang tunay na kadugo o kamag-anak …. bukod sa mga intsik, bisaya at kapangpangan, kabilang din ang mga kumintang sa kanilang mga kauri …

muls noon, nadagdagan na naman ang bukabularyong tagalog ng mga salitang “mahadera, pakialamera,  intrigera, tsimoso at tsimosa” na naging simula ng masalimuot na kasaysayan ng mga tunay na taga-ilog dito sa pulo ng ginto na tinawag ding lusong, matapos magahasa ng mga dayuhang banyaga ang amang bundok na binigyan nila ng bagong pangalang sierra madre ….

Leave a Reply

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out / Change )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out / Change )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out / Change )

Google+ photo

You are commenting using your Google+ account. Log Out / Change )

Connecting to %s